Η συζήτηση περί ευθανασίας, τόσο ενεργητικής όσο και παθητικής, έχει αποκτήσει έντονη επικαιρότητα τα τελευταία έτη, όχι μόνο στην Κύπρο αλλά και ευρύτερα στον ευρωπαϊκό χώρο.
Το ηθικό και νομικό δίλημμα σχετικά με τη δυνατότητα ενός ατόμου να επιλέξει τον ιατρικώς υποβοηθούμενο τερματισμό της ζωής του εγείρει κρίσιμα ζητήματα συνταγματικότητας, δικαιωμάτων του ασθενούς και ιατρικής δεοντολογίας.
Στο πλαίσιο αυτό, η Βουλή των Αντιπροσώπων στην Κύπρο εξετάζει πρόταση νόμου με τίτλο Ο περί του Ιατρικώς Υποβοηθούμενου Τερματισμού της Ζωής (Όροι και Προϋποθέσεις) και περί Συναφών Θεμάτων Νόμος του 2023, η οποία συζητείται ενώπιον της Κοινοβουλευτικής Επιτροπής Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων.
Το Νομοθετικό Πλαίσιο της Πρότασης
Η πρόταση νόμου απευθύνεται σε ασθενείς τελικού σταδίου, οι οποίοι διαθέτουν πλήρη νοητική ικανότητα και επιλέγουν αυτοβούλως τον τερματισμό της ζωής τους, χωρίς τη μεσολάβηση συγγενών ή τρίτων προσώπων και δεν αφορά ανήλικους ασθενείς. Η διαδικασία προβλέπει αυστηρές δικλείδες ασφαλείας, όπως:
- Επιβεβαίωση της διάγνωσης από ιατροσυμβούλιο,
- Ψυχολογική και ψυχιατρική αξιολόγηση του ασθενούς,
- Καταγραφή της επιθυμίας του με τρόπο σαφή και τεκμηριωμένο.
Η πρόνοια αυτή είναι σύμφωνη με τη διαρκώς ενισχυόμενη ευρωπαϊκή τάση προς αναγνώριση του δικαιώματος του ατόμου να επιλέγει τον τρόπο και το χρόνο του θανάτου του, υπό νομικά ελεγχόμενες συνθήκες.
Τα Δικαιώματα του Ασθενούς και η Κυπριακή Νομοθεσία
Ο Νόμος Ν. 1(I)/2005 περί Κατοχύρωσης και Προστασίας των Δικαιωμάτων των Ασθενών προβλέπει σαφώς, στο άρθρο 13, τη δυνατότητα του ασθενούς να εκφράζει την επιθυμία του για την παροχή ή μη ιατρικής φροντίδας, ακόμα και όταν ο ίδιος αδυνατεί λόγω σωματικής ή νοητικής κατάστασης να συμμετάσχει ενεργά στη λήψη αποφάσεων.
Η διάταξη αυτή παρέχει τη νομική βάση για την αναγνώριση εκ των προτέρων εκφρασμένων επιθυμιών του ασθενούς, μέσω εγγράφων όπως:
- Γραπτές δηλώσεις βούλησης (advance directives),
- «Ζωντανές διαθήκες» (living wills),
- Εξουσιοδοτήσεις τρίτων προσώπων μέσω πληρεξουσίων.
Παρότι δεν υπάρχει ακόμη στην Κύπρο ειδική νομοθεσία για την τυπική ισχύ αυτών των εγγράφων, η σύνταξή τους σύμφωνα με ευρωπαϊκές κατευθύνσεις ή συγκρίσιμα νομικά πρότυπα (όπως της Αγγλίας) ενισχύει την εγκυρότητά τους και την πιθανότητα να τύχουν σεβασμού από το ιατρικό και νομικό σύστημα
Η Ευρωπαϊκή Διάσταση: Η Σύμβαση του Οβιέδο και οι Συστάσεις του Συμβουλίου της Ευρώπης
Η Κυπριακή Δημοκρατία έχει κυρώσει τη Σύμβαση του Οβιέδο (1997), η οποία στο άρθρο 9 αναγνωρίζει τη δυνατότητα των προσώπων να εκφράζουν εκ των προτέρων τις επιθυμίες τους σχετικά με την ιατρική τους φροντίδα όταν δεν θα μπορούν πλέον να αποφασίζουν. Οι ιατροί υποχρεούνται να λαμβάνουν αυτές τις επιθυμίες υπόψη κατά την άσκηση της επαγγελματικής τους κρίσης.
Επιπλέον, η Σύσταση 1418/1999 της Κοινοβουλευτικής Συνέλευσης και η Σύσταση (2009) του Συμβουλίου Υπουργούν του Συμβουλίου της Ευρώπης ενθαρρύνουν τα κράτη-μέλη να θεσπίσουν μέτρα που προάγουν:
- Την αυτοδιάθεση των ασθενών,
- Τη νομική αναγνώριση προκαταρτικών οδηγιών και διαρκών πληρεξουσίων,
- Τον σεβασμό στην αξιοπρέπεια των σοβαρά ασθενών και ετοιμοθάνατων προσώπων
Η Νομική Ικανότητα και η Διαδικασία Λήψης Αποφάσεων
Κρίσιμης σημασίας στην ευθανασία είναι η αξιολόγηση της ικανότητας του ασθενούς να λαμβάνει τεκμηριωμένες αποφάσεις. Οι βασικοί άξονες αξιολόγησης περιλαμβάνουν:
- Κατανόηση της πληροφορίας,
- Εκτίμηση των συνεπειών,
- Ικανότητα λογικής ανάλυσης,
- Σαφής διατύπωση επιθυμίας.
Η αξιολόγηση πρέπει να διενεργείται από ουδέτερο και αμερόληπτο επαγγελματία, κατά προτίμηση μη εμπλεκόμενο στη βασική θεραπευτική ομάδα, ώστε να διασφαλίζεται η αντικειμενικότητα της διαδικασίας.
Συμπεράσματα
Η πρόβλεψη και ρύθμιση της ιατρικώς υποβοηθούμενης ευθανασίας αποτελεί μία βαθιά ανθρώπινη και πολυεπίπεδη πρόκληση για κάθε σύγχρονη έννομη τάξη. Η δυνατότητα των ασθενών να εκφράζουν την επιθυμία τους για το τέλος της ζωής τους πρέπει να προσεγγίζεται με νομική ακρίβεια, ηθική υπευθυνότητα και πλήρη σεβασμό στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια.
Η θεσμοθέτηση εργαλείων όπως η «ζωντανή διαθήκη» (living will) και η αναγνώριση της αυτοδιάθεσης σε θέματα υγείας και θανάτου συνιστούν ουσιώδη βήματα προς ένα νομικό σύστημα που θέτει τον άνθρωπο και τα δικαιώματά του στο επίκεντρο.
Η εισαγωγή ανάλογης νομοθεσίας στην Κύπρο, εφόσον θεμελιωθεί σε αυστηρές νομικές εγγυήσεις και ηθικά κριτήρια, μπορεί να προσφέρει ένα αξιόπιστο και ασφαλές πλαίσιο για τη διαχείριση τέτοιων κρίσιμων αποφάσεων.
Πάνος Παναγιώτου
Δικηγόρος / Ανώτερος Συνεταίρος / Επικεφαλής Δικαστηριακού Τμήματος
Κωνσταντίνου Παναγιώτου & ΣΙΑ Δ.Ε.Π.Ε.
Το παρόν άρθρο δεν συνιστά νομική γνωμάτευση ή συμβουλή. Προορίζεται αποκλειστικά για εκπαιδευτικούς σκοπούς. Συνιστάται η λήψη ανεξάρτητης νομικής συμβουλής από εξειδικευμένους επαγγελματίες.
